In hierdie artikel
Daar is ’n sin wat ’n mens deesdae dikwels in vergaderings hoor: “Ons moet nie net op meriete fokus nie.” Dit klink versigtig en deurdag. Tog verraai dit ’n vrees wat die land duur te staan kom — die vrees dat bekwaamheid en transformasie mekaar se teenstanders is.
Hulle is nie. ’n Land wat sy mense wil laat opkom, het meer bekwame mense nodig, nie minder nie. En ’n land wat net op papier transformeer terwyl die werk bly lê, het nie ’n meer regverdige samelewing nie — net ’n duurder een.
01Twee vrae wat nie vyande is nie
Die eerste vraag is: wie kry die geleentheid? Die tweede is: kan die persoon die werk doen? ’n Volwasse instelling vra albei, in dieselfde asem. Wie net die eerste vra, kry ’n pos met ’n naam op en ’n leemte in. Wie net die tweede vra, laat talente buite die deur staan wat die land nie kan bekostig om te verloor nie.
Die oplossing is nie om die vraag na bekwaamheid te versag nie. Dit is om die pyplyn te vergroot. Dit beteken beurse, mentorskap, behoorlike indiensopleiding en ’n onderwysstelsel wat kinders werklik leer lees en reken. Dit is die stadiger werk — en daarom word dit so dikwels oorgeslaan ten gunste van ’n vinnige aanstelling of ’n vinnige verskoning. Staatskapasiteit en menslike ontwikkeling is dieselfde storie.
“Bekwaamheid is nie ’n voorreg wat weggesteek moet word nie; dit is ’n bate wat vermenigvuldig wanneer dit gedeel word.”
02Waar dit begin
’n Samelewing se houding teenoor bekwaamheid word nie in die kabinet gevorm nie. Dit word in die klaskamer gevorm, omtrent vyftien jaar voordat iemand ’n aanstelling kry. As ons glo dat die volgende generasie die land moet dra, moet ons bereid wees om in hulle te belê lank voordat hulle ’n salaris verdien.
Die klaskamer
Daar is geen wegspring om hierdie waarheid nie: ’n kind wat nie behoorlik leer lees nie, word ’n volwassene wat nie behoorlik kan werk nie. En ’n volwassene wat nie kan werk nie, word maklik ’n burger wat net vir beskerming na die staat kyk. Bekwaamheid is dus nie net ’n ekonomiese vraagstuk nie; dit is ’n demokratiese een.
03Wat ons eerder moet doen
Begin by die mense wat ons het. Gee aan belowende jong mense ’n eerlike kans om te leer, te misluk en weer te probeer. Meet mense aan die werk wat hulle lewer, nie aan die netwerk wat hulle ken nie. En wanneer iemand nie lewer nie, tree op — want verdraagsaamheid teenoor onbekwaamheid is nie deernis nie, dit is ’n verraad teenoor die mense wat die gevolge dra.
Terselfdertyd moet ons die taal van transformasie nie prysgee nie. Dit het ’n land gebou wat vandag nog ongelyk is. Om te sê “bekwaamheid eerste” sonder om die ongelykheid te erken wat mense se geleenthede bepaal, is om die helfte van die prentjie weg te verf.
Die land het nie minder ambisie nodig nie. Dit het meer mense nodig wat die ambisie kan uitvoer. Wie bekwaamheid as die vyand van transformasie sien, het albei verloor nog voordat die werk begin het. Wie hulle saambring, bou iets wat dra.